Историски документи од Бугарија отвораат нови прашања за политичките активности на водачот на ВМРО Ванчо Михајлов во Пиринска Македонија во 1930-тите години. Истражувањето на историчарот Александар Донски укажува дека во одреден период организацијата развила структури кои, според бугарски извори, личеле на подготовка за создавање автономна или независна држава во регионот.
Истражувањето се базира на бугарска брошура од 1933 година со наслов „Состојбата во Петричкиот округ“, документ кој, според авторот, бил напишан од бугарски офицери или државни службеници загрижени за влијанието на ВМРО во југозападниот дел на Бугарија.
Пиринска Македонија како „држава во држава“
Според содржината на документот, во почетокот на 1930-тите години структурата на ВМРО во Петричкиот округ функционирала со значително влијание врз локалната администрација.
Авторите на брошурата тврдат дека луѓе блиски до организацијата биле поставувани на клучни административни позиции, а паралелно постоела и сопствена тајна мрежа за контрола на политичките и општествените процеси.
Во документот се наведува дека:
- локалните власти биле под силно влијание на организацијата
- политичките партии биле ограничувани
- била создадена сопствена организациска структура која функционирала паралелно со државата
Овие наводи го отвораат прашањето дали ВМРО во тој период создава систем кој практично функционира како „држава во држава“.
Паролата „Независна Македонија“
Особено значаен момент во документот е споменувањето на паролата „Независна Македонија“, која според авторите била промовирана на собир на организацијата во Горна Џумаја.
Според нивната интерпретација, оваа парола довела до јакнење на сепаратистички тенденции во регионот.
Историчарите долго време дебатираат што точно значела оваа формулација. Во различни периоди таа се толкувала на три начини:
- како идеја за независна македонска држава
- како автономија во рамките на Балканот
- како тактичка политичка парола на ВМРО
Истражувањето на Донски укажува дека бугарските државни извори во тоа време ја толкувале како реална закана за територијалниот интегритет на Бугарија.
Контрола врз економијата и општеството
Документот опишува и силно влијание на организацијата врз економскиот живот на регионот.
Во брошурата се тврди дека дел од трговијата и откупот на земјоделски производи биле контролирани од структури блиски до организацијата, при што одреден процент од приходите одел во фондови на движењето.
Иако овие тврдења не се потврдени од сите историски извори, тие укажуваат на перцепцијата што бугарската држава ја имала за влијанието на ВМРО во регионот.
Образование и идентитет
Еден од најинтересните делови од документот се однесува на училиштата во Петричкиот округ.
Според брошурата, во наставата бил воведен предмет „македонска историја“, а во училниците биле поставени портрети на револуционери како Тодор Александров.
Овие детали се значајни бидејќи покажуваат дека прашањето за историјата и идентитетот било дел од политичката борба во регионот уште во меѓувоениот период.
Воена организација
Во документот се споменува и постоење на воена структура во рамките на организацијата.
Според авторите на брошурата, целта била создавање подготвени кадри кои би можеле да се користат во случај на политички или воен конфликт.
Оваа информација се вклопува во поширокиот контекст на активностите на Внатрешна македонска револуционерна организација, која во меѓувоениот период функционирала како паравоена структура со силно влијание во Пиринскиот регион.
Крајот на проектот
Сепак, сите овие процеси биле прекинати во 1934 година по воениот преврат во Бугарија.
Тогашната власт ја забранила организацијата и започнала репресија против нејзините структури, со што завршила и политичката доминација на ВМРО во регионот.
Историјата како поле на политички дебати
Прашањето за улогата на Ванчо Михајлов и ВМРО во Пиринска Македонија останува тема на историски и политички дебати и денес.
Едни историчари го гледаат движењето како дел од бугарската национална политика, додека други нагласуваат дека во одредени периоди постоеле идеи за посебна македонска државност.
Истражувањето на бугарските документи од 1933 година не дава конечен одговор, но отвора важна перспектива: дека и во самата Бугарија постоеле стравувања од можноста Пиринска Македонија да се претвори во посебна политичка единица.
ИНТЕГРАЛНО ОБЈАВУВАМЕ ЕДНА НАУЧНА АНАЛИЗА на М-р Александар Донски Институт за историја и археологија Универзитет „Гоце Делчев“ –
Штип
Бугарски сведоштва за обидот на Ванчо Михајлов да ја отцепи Пиринска Македонија од Бугарија
Во интерес на просторот, овде нема да даваме поширока елаборација околу ликот и делото на Ванчо Михајлов и неговата ВМРО, затоа што сметаме дека добар дел од овие работи веќе се познати. Наместо подолг вовед, ќе укажеме само на неколку моменти кои сметаме дека треба да се имаат предвид за темата што ја претставуваме.
1.
Односот на македонската историографија од времето на комунизмот беше исклучително едностран и негативен кон дејците од т.н. „македонска десница“. Иако ваквото детерминирање е дискутабилно, сепак го користиме како одредница за оние дејци кои не биле наклонети кон комунистичките и социјалистичките идеи.
Речиси сите дејци од т.н. „македонска десница“ (со исклучително ретки исклучоци) беа сатанизирани, а нивните македонски национални и државотворни пројави беа прикривани, потценувани и омаловажувани. За сметка на нив, беа величени дејците од т.н. „македонска левица“, додека нивните анти-македонски пројави исто така беа прикривани.
За сето ова постојат бројни докази и факти, но нивното претставување би одзело премногу простор.
2.
Со овој текст немаме намера да го „рехабилитираме“ Ванчо Михајлов, затоа што (иако во текот на најголем дел од своето дејствување се залагал за независна и обединета Македонија) тој до крајот на својот живот останал изразито пробугарски ориентиран, негирајќи го постоењето на македонската национална посебност.
Во овој текст, сепак, ќе видиме дека во одреден период кај него постоеле и поинакви ставови и пројави, кои дури и самиот ги прикрива во своите подоцнежни мемоари.
Едноставно, овој текст го објавуваме во интерес на историската вистина.
3.
Истакнувањето на чистите македонски национални пројави кај активисти од т.н. „македонска десница“ (па дури и ако тие биле изразено пробугарски ориентирани во однос на македонската нација, како што е случајот со Михајлов) сметаме дека може да се искористи и во борбата против странските пропаганди.
За да го објасниме ова, да видиме како постапува бугарската историографија во врска со македонските национални пројави.
На сите ни е добро позната македонската национална дејност на Крсте Петков Мисирков. Но, во еден кризен период од својот живот тој има дадено и неколку пробугарски изјави (иако во исто време ги напаѓал негаторите на македонската нација, вклучително и Бугарија).
Денешната бугарска пропаганда на големо ги објавува и ги користи овие изјави на Мисирков, обидувајќи се да го претстави како личност со „нестабилна“ национална свест.
Па зошто и ние да не постапуваме според истиот принцип?
Кај сите пробугарски дејци да ги истакнуваме нивните повремени македонски национални пројави (без разлика во какви услови биле дадени) и да ги форсираме пред нашата и пред бугарската јавност – не за да ги рехабилитираме овие личности, туку за да укажеме дека и кај „нивните“ пробугарски дејци постоеле чисти македонски национални пројави, односно дека и тие повремено покажувале нестабилна национална свест.
Факт е дека вакви македонски национални пројави се забележани кај:
- Ванчо Михајлов
- Менча Карничева
- Тодор Александров
- Борис Сарафов
- полковник Атанас Јанков
- Спиро Китинчев
- Димитар Ѓузелов
- Стефан Стефанов
па дури и кај самиот бугарски цар Фердинанд, кој во една прилика изјавил дека населението во Македонија не е ниту бугарско, ниту српско.
Македонски национални пројави се забележани и кај некои пробугарски определени „левичари“, како што се:
- академик Тодор Павлов
- поетот Венко Марковски
- Коста Црнушанов
- Цола Драгојчева
и други.
Основниот материјал
Сега да преминеме на основниот материјал од овој труд – обидот на Ванчо Михајлов за отцепување на пиринскиот дел на Македонија од Бугарија.
За оваа тема има многу да се пишува, а ние овде, како илустрација, ќе се послужиме токму со бугарски извори за ваквата дејност на Михајлов.
Станува збор за брошура со наслов:
„Состојбата во Петричкиот округ“
Брошурата не е потпишана и нема наведена година на објавување, но од нејзината содржина може да се заклучи дека е објавена во втората половина на 1933 година.
Од текстот јасно се гледа дека авторите се бугарски патриоти (најверојатно офицери) кои со загриженост пишуваат за дејствувањето на ВМРО на Ванчо Михајлов во Пиринска Македонија и во Бугарија воопшто и бараат интервенција од бугарската влада и војска против оваа организација.
Имено, токму на почетокот на 1933 година ВМРО на Ванчо Михајлов ја истакнува паролата за обединета и независна Македонија како своја примарна цел.
Во согласност со тоа започнуваат активности во таа насока, кои во брошурата детално се опишани.
Да напоменеме и дека за прв пат значителни делови од оваа брошура кај нас ги објави академик Блаже Ристовски во својата книга:
„Македонскиот народ и македонската нација“ (1983)
што во тоа време претставуваше вистински научен ризик.
Денес, благодарение на историчарот Ѓорге Радуле, брошурата ја имаме во целост и можеме интегрално да го објавиме нејзиниот текст.
Заклучок
Од политичката, административната, стопанската и воено-организациската дејност на групата на Иван Михајлов во овие области може да се заклучи дека систематски се подготвувало евентуално отцепување на Петричкиот крај (Пиринска Македонија) од бугарската држава.
Ваквиот обид на ВМРО на Ванчо Михајлов за осамостојување на пиринскиот дел на Македонија пропаднал по воениот удар во Бугарија во 1934 година, кога Михајлов бил осуден на смрт, а ВМРО била забранета.
Интересно е што денешните самонаречени следбеници на Михајлов во Бугарија – разни организации со префиксот „ВМРО“ – од една страна ја величаат неговата бугарштина, но од друга страна се воздржуваат да зборуваат за неговата идеја за независна и обединета Македонија.
Неговите практични активности во таа насока, како што е обидот за отцепување на Пиринска Македонија од Бугарија, речиси и да не се споменуваат.
